Crimes Amendment Act 2026 බලපැවැත්වීමත් සමඟ, සාමාන්‍ය ජනතාවට සහ Business හිමිකරුවන්ට Citizen’s Arrest එකක් සිදුකිරීමට තිබූ නීතිමය බලතල සැලකිය යුතු ලෙස පුළුල් වී තිබේ.
කලින් පැවති නීතිය යටතේ, ඕනෑම වේලාවක Citizen’s Arrest එකක් සිදුකළ හැකි වූයේ උපරිම දඬුවම අවම වශයෙන් වසර තුනක සිරදඬුවමක් වන Crimes Act වරදක් සම්බන්ධයෙන්ය. අනෙකුත් Crimes Act වැරදි සම්බන්ධයෙන් මෙම බලය සාමාන්‍යයෙන් අදාළ වූයේ රාත්‍රී 9.00 සිට උදෑසන 6.00 දක්වා කාලය තුළ පමණි.
නව නීතිය යටතේ, Crimes Act 1961 යටතේ වන ඕනෑම වරදක් සිදුකරමින් සිටින පුද්ගලයෙකු ඕනෑම වේලාවක අත්අඩංගුවට ගෙන Police පැමිණෙන තෙක් රඳවා තබාගත හැකිය.
කෙසේ වෙතත්, මෙය නීතිවිරෝධී යැයි පෙනෙන සෑම ක්‍රියාවක් සඳහාම අදාළ නොවේ. අදාළ ක්‍රියාව Crimes Act යටතේ වන වරදක් විය යුතුය.
“Reasonable Force” භාවිත කිරීමට අවසර තිබීම Force භාවිත කිරීමට ලැබුණු සාමාන්‍ය අවසරයක් නොවේ. Force භාවිත කළ හැක්කේ එය අත්‍යවශ්‍ය, සාධාරණ සහ සිදුවීමට සමානුපාතික අවස්ථාවකදී පමණි.
Retail NZ, New Zealand Police Association සහ Green Party ඇතුළු පාර්ශ්ව මෙම නීති වෙනස මහජන ආරක්ෂාවට අවදානමක් විය හැකි බවට කනස්සල්ල පළ කර තිබේ. ඒ අනුව Citizen’s Arrest බලතල ආරක්ෂිතව සහ නීත්‍යානුකූලව භාවිත කරන ආකාරය පිළිබඳ NZ Police විසින් විශේෂ උපදෙස් නිකුත් කර ඇත.
⚠️ වැදගත්ම Police උපදෙස
බොහෝ අවස්ථාවල ආරක්ෂිතම ක්‍රියාමාර්ගය වන්නේ සිද්ධියට මැදිහත් නොවී, ආරක්ෂිත දුරකින් නිරීක්ෂණය කර 111 අමතා Police නිලධාරීන්ට ප්‍රතිචාර දැක්වීමට ඉඩදීමයි.
ඔබට හෝ වෙනත් පුද්ගලයෙකුට තුවාල සිදුවීමේ අවදානමක් තිබේ නම් මැදිහත් නොවන්න. අදාළ පුද්ගලයා සතුව සඟවාගත් ආයුධයක් තිබිය හැකි බවද සැලකිල්ලට ගන්න.
Citizen’s Arrest එකක් කිරීමේදී පිළිපැදිය යුතු කරුණු
- නිවැරදි පුද්ගලයා බව තහවුරු කරගන්න: ඔබ රඳවා තබන්නේ සිද්ධියට සම්බන්ධ නිවැරදි පුද්ගලයා බවට විශ්වාස කිරීමට සාධාරණ සහ ප්‍රමාණවත් හේතු තිබිය යුතුය.
- Crimes Act වරදක් සිදුවී ඇති බවට සාධාරණ පදනමක් තිබිය යුතුය: Theft, burglary හෝ assault වැනි Crimes Act යටතේ වන වරදක් සිදුවී ඇති බවට reasonable and probable grounds තිබිය යුතුය.
- අත්අඩංගුවට ගැනීම පැහැදිලිව දැනුම් දෙන්න: “මම Citizen’s Arrest එකක් කරනවා. Police පැමිණෙන තෙක් ඔබව රඳවා තබනවා” යන කරුණ අදාළ පුද්ගලයාට පැහැදිලිව දැනුම් දෙන්න.
- 111 අමතන්න: හැකි ඉක්මනින් 111 අමතා Police සහාය ඉල්ලන්න. අදාළ පුද්ගලයා නිදහස් කරන ලෙස දැනුම් දීම ඇතුළුව Police ලබාදෙන සියලුම උපදෙස් පිළිපදින්න.
- සහයෝගය ඉල්ලා සිටින්න: Force භාවිත කිරීමට පෙර අදාළ පුද්ගලයාගෙන් සහයෝගය ඉල්ලා සිටින්න.
- Force භාවිතයෙන් හැකිතාක් වළකින්න: Force භාවිත කිරීම අත්‍යවශ්‍ය නම්, අවශ්‍ය අවම සහ සිදුවීමට සමානුපාතික බලය පමණක් භාවිත කරන්න. අධික බලය භාවිත කිරීමෙන් ඔබට Assault වැනි Criminal Charges හෝ Civil Claims එල්ල විය හැකිය.
- ප්‍රශ්න කිරීම හෝ Search කිරීම නොකරන්න: අදාළ පුද්ගලයාගෙන් ප්‍රශ්න කිරීමට හෝ ඔහුගේ හෝ ඇයගේ ඇඳුම්, Bag එක හෝ වෙනත් බඩු බාහිරාදිය Search කිරීමට උත්සාහ නොකරන්න.
- Police වෙත Statement එකක් ලබාදීමට සූදානම් වන්න: ඔබ දුටු දේ සහ ගත් ක්‍රියාමාර්ග පිළිබඳ සම්පූර්ණ විස්තරයක් ලබාදීමට සිදුවිය හැකිය.
🏥 රඳවා තබාගන්නා පුද්ගලයාගේ ආරක්ෂාව
Police නිලධාරීන් පැමිණෙන තෙක් රඳවා තබාගන්නා පුද්ගලයාගේ සහ අවට සිටින අනෙකුත් පුද්ගලයන්ගේ ආරක්ෂාව පිළිබඳ වගකීම ඔබ සතුවේ.
- පුද්ගලයා රඳවා තබන ස්ථානය ආරක්ෂිතදැයි සලකා බලන්න.
- වෛද්‍ය ආධාර අවශ්‍යදැයි පරීක්ෂා කරන්න.
- පුද්ගලයා වයෝවෘද්ධ, ආබාධිත, බීමත් හෝ වෙනත් ආකාරයකින් අවදානමට ලක්විය හැකි අයෙකුදැයි සැලකිලිමත් වන්න.
- කිසිවිටෙකත් පුද්ගලයා මත දණගසන්න හෝ ඉඳගන්න එපා.
- බෙල්ලට හෝ හිසට පීඩනයක් යොදන්න එපා.
- Positional asphyxia හෙවත් ශරීරයේ පිහිටීම හේතුවෙන් හුස්ම හිරවීමේ අවදානම පිළිබඳ සැලකිලිමත් වන්න.
- Police පැමිණෙන තෙක් පුද්ගලයාගේ තත්ත්වය නිරන්තරයෙන් පරීක්ෂා කරන්න.
⚖️ නීතිමය ආරක්ෂාව සහ එහි සීමාවන්
Citizen’s Arrest එකක් සිදුකරන සාමාන්‍ය පුද්ගලයෙකුට Police Constable කෙනෙකුට තිබෙන සියලුම බලතල හිමි නොවේ. Crimes Act හි Sections 35–38 යටතේ ලැබෙන නීතිමය ආරක්ෂාව සිදුවීමේ තත්ත්වය අනුව වෙනස් වේ.
- Section 35: පුද්ගලයෙකු Crimes Act වරදක් සිදුකරමින් සිටියදී අල්ලාගතහොත්, warrant එකක් නොමැතිව අත්අඩංගුවට ගැනීම සම්බන්ධයෙන් ඔබ “justified” විය හැකිය. මෙහි අදහස එම අත්අඩංගුවට ගැනීම සම්බන්ධයෙන් Criminal offence එකකට වරදකරු නොවීම සහ Civil proceedings සඳහා වගකිව යුතු නොවීමයි.
- Section 36: රාත්‍රී කාලයේදී පුද්ගලයෙකු Crimes Act වරදක් සිදුකරන බවට reasonable and probable grounds මත විශ්වාස කර ඔහුව හෝ ඇයව අත්අඩංගුවට ගතහොත් Criminal responsibility එකෙන් පමණක් ආරක්ෂාව ලැබිය හැකිය. Civil claim එකක් ඉදිරිපත් කිරීමේ හැකියාව තවදුරටත් පවතී.
- Section 37: Crimes Act වරදක් දැනටමත් සිදුකර ඇති බවට reasonable and probable grounds මත විශ්වාස කර පුද්ගලයෙකු අත්අඩංගුවට ගන්නා අවස්ථාවක Criminal responsibility එකෙන් පමණක් ආරක්ෂාව ලැබිය හැකිය.
- Section 38: වරදක් සිදුකර පලායන පුද්ගලයෙකු, ඔහුව නීත්‍යානුකූලව අත්අඩංගුවට ගැනීමට බලය ඇති අයෙකු විසින් ලුහුබඳින අවස්ථාවක අත්අඩංගුවට ගැනීම සඳහා Criminal responsibility එකෙන් පමණක් ආරක්ෂාව ලැබිය හැකිය.
අත්අඩංගුවට ගැනීම නීතිවිරෝධී නම්, අධික Force භාවිත කර ඇත්නම් හෝ සාධාරණ හේතුවක් නොමැතිව Police උපදෙස් පිළිපැදීමට අසමත් වුවහොත් මෙම නීතිමය ආරක්ෂාව අහිමි විය හැකි අතර Criminal හෝ Civil නීතිමය ක්‍රියාමාර්ගවලට මුහුණදීමට සිදුවිය හැකිය.
වැදගත්: Citizen’s Arrest එකක් සිදුකිරීම පුද්ගලික සහ නීතිමය අවදානම් සහිත ක්‍රියාවකි. බොහෝ අවස්ථාවල ආරක්ෂිතම ක්‍රියාමාර්ගය වන්නේ මැදිහත් නොවී 111 අමතා Police සහාය ඉල්ලීමයි. මෙය සාමාන්‍ය තොරතුරු පමණක් වන අතර පුද්ගලික නීති උපදෙසක් නොවේ.
